مقصود از تکرار جرم در این قانون، آن است که مرتکب پس از محکومیت قطعی نسبت به رفتار مجرمانه، دوباره مرتکب جرم دارای مجازات تعزیری درجهی یک تا پنج شود؛ صرف نظر از اینکه هر دو جرم از عناوین مجرمانهی واحد باشند یا مختلف.
تکرار جرم نشانهی حالت خطرناک بزهکار است و از این حیث قوانین بعضی کشور ها، سیاست تشدید مجازات را در قبال بزهکاران خطرناک توصیه میکنند. این سیاست مبتنی بر این امر است که بزهکاران پیشینه دار با تحمل محکومیت باید از کردار خود تنبیه حاصل کرده باشند و مجازات زندان باید موجبات اصلاح آنان را فراهم آورده باشد. بنابراین مسوولیت آنان به این دلیل که از این هشدار پند نیاموخته اند، سنگینتر از بزهکاران بدوی است.
با توجه به اینکه قانون گذار به موجب مادهی ۱۳ قانون کاهش مجازات حبس تعزیری (۱۳۹۹) در مقررات مربوط به تکرار جرم تغییراتی پیش بینی و مقرر کرده است، به شرح زیر این ماده بیان و بررسی میشود.
ماده ۱۳- ماده (۱۳۷) قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲/۲/۱به شرح زیر اصلاح میشود.
ماده ۱۳۷- هر کس به علت ارتکاب جرم عمدی به موجب حکم قطعی به یکی از مجازاتهای تعزیری از درجه یک تا درجه پنج محکوم شود و از تاریخ قطعیت حکم تا حصول اعاده حیثیت یا شمول مرور زمان اجرای مجازات، مرتکب جرم عمدی تعزیری درجه یک تا شش گردد، حداقل مجازات جرم ارتکابی میانگین بین حداقل و حداکثر مجازات قانونی آن جرم است و دادگاه میتواند وی رابه بیش از حداکثر مجازات تا یک چهارم آن محکوم کند.
۱- معیار تحقق تکرار جرم در این قانون، قطعیت حکم است نه اجرای آن. یعنی چنانچه محکوم پس از قطعی شدن حکم، مرتکب جرم دیگری از درجات یک تا پنج شود، جرم جدید وی مشمول مقررات تکرار جرم خواهد شد.
۲- بر اساس مادهی ۱۳ قانون کاهش مجازات حبس تعزیری (۱۳۹۹)، ارتکاب جرم غیر عمدی، موجب اعمال مقررات تشدید مجازات مربوط به تکرار جرم نمیشود؛ همچنان که داشتن سابقهی محکومیت به جرایم غیر عمدی نیز اینچنین است.
۳- بر اساس مادهی ۱۳۷ قانون مجازات اسلامی (اصلاحی۱۳۹۹) فرمول تشدید مجازات در پروندههایی که مشمول مقررات تکرار جرم میشوند، آن است که حداقل مجازات جرم به میانگین حداقل و حداکثر تشدید میشودو دادگاه میتواند مرتکب را به بیش از حداکثر مجازات تا یک چهارم آن محکوم کند و در صورتی که جرم ارتکابی دارای حداقل نباشد، دادگاه صرفا میتواند وی را به بیش از حداکثر مجازات تا یک چهارم آن محکوم کند.
۴- مطابق قانون کاهش مجازات حبس تعزیری (۱۳۹۹)، مرور زمان و اعادهی حیثیت (سپری شدن مدت زمان مجازاتهای تبعی) سبب میشود که مقررات تشدید مجازات مربوط به تکرار جرم اعمال نشود؛ یعنی جرم جدید در صورتی مشمول مقررات تکرار جرم موضوع مادهی ۱۳۷ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) می شود که در بازهی زمانی پیش از اعاده حیثیت و یا قبل از شمول مرور زمان اجرای مجازات ارتکاب یافته باشد. بنابراین چنانچه جرم جدید پس از گذشت مدتهای موضوع ماده ی۲۵ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) ارتکاب یافته باشد و یا در صورتعدم اجرای محکومیت سابق، جرم جدید پس از شمول مرور زمان اجرای مجازات ارتکاب یافته باشد، این جرم مشمول مقررات تکرار جرم نخواهد بود.
۵- تشدید مجازات به دلیل تکرار جرم، تنها در جرایم موجب تعزیر درجههای یک تا شش قابلیت اعمال دراد. بنابراین جرایم دارای مجازاتهای درجههای هفت و هشت در هیچ شرایطی مشمول مقررات تکرار جرم نخواهند بود.
۶- حکم موضوع مادهی ۱۳۷ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) فقط در جرایم تعزیری جاری است و به جرایم موجب حد، قصاص و دیه تسری ندارد، امامچنانچه قصاص به هر دلیلی اجرا نشود و مرتکب به مجازاتهای تعزیری محکوم شود، این فرض نیز مشمول قواعد تکرار جرم نخواهد بود.
۷- پرسش. چنانچه فردی سابقهی محکومیت به مجازاتهایی داشته باشد که بر اساس مادهی ۲۵ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) دارای آثار تبعی نیستند؛ مانند محکومیت به جزای نقدی و شلاق تعزیری، آیا این محکومیتها باعث میشود که پروندهی جدید مشمول مقررات تکرار جرم شده و مجازات جرم جدید تشدید شود؟
پاسخ. هر چند جرایم مذکور آثار تبعی نداند؛ اما چنانچه در فرض سوال، محکومیت مذکور اجرا نشده باشد و جرم جدید در بازهی زمانی پیش از شمول مرور زمان اجرای حکم ارتکاب یافته باشد، طبق ذیل ماده ۱۳۷ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) که مقرر میدراد: (هر کس به موجب حکم قطعی به یکی از مجازاتهای تعزیری از درجهی یک تا پنج محکوم شود و از تاریخ قطعیت حکم تا حصول اعاده حیثیت یا شمول مرور زمان اجرای مجازات، مرتکب جرم تعزیری درجه یک تا شش دیگری گردد) مشمول مقررات تکرار جرم نخواهد بود.
۸- پرسش. آیا منظور از عبارت (یکی از مجازاتهای تعزیری از درجه یک تا پنج) در صدر ماده ی ۱۳۷ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲)، مجازات قانونی جرم ارتکابی است یا مجازاتی که در مورد حکم واقع میشود؟ به عبارت دیگر، چنانچه مجازات قانونی جرم ارتکابی سابق درجهی پنج باشد و دادگاه با اعمال جهات تخفیف، مجازات مرتکب را درجهی هفت تعیین کند، آیا در صورت ارتکاب جرم مستوجب مجازات تعزیری درجههای یک تا شش مشمول مقررات تکرار جرم خواهد بود؟
پاسخ. با توجه به تصریح صدر مادهی ۱۳۷ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) به محکومیت مرتکب به مجازات درجههای یک تا پنج، مقصود مجازاتی است که در حکم دادگاه تعیین میشود؛ نه مجازات قانونی جرم ارتکابی؛ اما ذیل این ماده که به ارتکاب جرایم تعزیری درجههای یک تا شش اشاره دارد، دلالت بر مجازات قانونی آن جرم صرف نظر از میزان محکومیت دارد؛ چنانچه در صدر مادهی قانونی مقصود مجازات قانونی بود؛ مانند ذیل آن صرفا به ارتکاب جرم مستوجب مجازات درجههای یک تا پنج، میزان محکومیت اشاره میکرد. بنابراین تصریح به محکومیت در صدر این ماده بر مجازاتی دلالت دارد که در حکم دادگاه تعیین میشود، نه مجازات قانونی جرم ارتکابی. البته نظر مخالف هم ارائه شده است. همچنین حصول اعادهی حیثیت که در این ماده به آن اشاره شده است، بر اساس تبصره ۲ ماده ی ۲۶ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) ناظر بر مادهی ۲۵ این قانون بر مبنای محکومیت و اجرای حکم محاسبه میشود و نه مجازات قانونی جرم ازتکابی.
۹- پرسش. ایا سابقهی محکومیت تعلیقی به یکی از مجازاتهای تعزیری درجههای یک تا شش موجب اعمال مقررات تکرار جرم در حق مرتکب میشود؟
پاسخ. بر اساس مادهی ۲۵ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲)، محکومیت قطعی کیفری در جرایم عمدی پس از اجرای حکم یا شمول مرور زمان مقرر در این ماده محکوم را از حقوق اجتماعی به عنوان مجازات تبعی محروم میکند و اساسا از آن جا که در مجازاتهای تعلیقی اجرای مجازات منتفی است، پاسخ منفی است و در فرض سوال، مرتکب مشمول مقررات تکرار جرم نمیشود.
۱۰- پرسش. نظر به این که مجازات بزه منافی عفت غیر از زنا نود و نه ضربه شلاق است و مشمول مجازاتهای درجهی شش است و به موجب مادهی ۱۳۷ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) در صورت تکرار ممکن است متهم مجازاتی محکوم شود که تعداد شلاق از میزان (حدشرعی) بیشتر باشد، آیا در این موارد دادگاه میتواند میزان مجازات را بالاتر از حدشرعی تعیین کند؟
پاسخ. صرف نظر از این که پس از اعمال مقررات این ماده میزان مجازات چقدر باشد، به نظر میرسد مقررات این ماده در فرض سوال نیز حاکم است؛ زیرا قاعده ی (التعزیر دون الحد) مربوط به مواردی است که شخص مرتکب جرمی تعزیری شود و شامل افزایش مجازات ناشی از تعدد جرم نمیشود و در فرض سوال، نود و نه ضربهی شلاق مربوط به خود جرم است و میزان افزایش یافته ناشی از تکرار جرم است واین دو با هم منافاتی ندارند. ادارهی حقوقی قوهی قضاییه نیز این برداشت را تایید کرده است.
۱۱- پرسش. چنانچه پروندهای مشمول مقررات تعدد و تکرار جرم شود، تکلیف دادگاه چیست؟ به عنوان مثال شخصی که دارای سابقهی محکومیت به مجازات درجهی چهار است، در بازه زمانی پیش از اعادهی حیثیت و پیش از شمول مرور زمان اجرای حکم، مرتکب دو فقره جرم، مقررات تعدد جرم اعمال میشود یا تکرار جرم و یا هر دو؟
پاسخ. در فرض سوال، مجازات متهم صرفا یک بار تشدید میشود؛ آن هم با فرمولی که شدیدترین مقررات آن دو اقتضا میکند.
ماده ۱۴- ماده (۱۳۹) قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۵/۲/۱به شرح زیر اصلاح و تبصره آن ابقاء میشود.
ماده ۱۳۹- در تکرار جرائم تعزیری، در صورت وجود جهات تخفیف مطابق مواد (۳۷) و (۳۸) این قانون اقدام میشود.
