در مادهی ۱۹ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) حبس بیش از بیست و پنج سال به عنوان مجازات حبس درجهی یک طبقهبندی شده است. در خصوص شمول یاعدم شمول حبس ابد در درجهبندی موضوع این ماده، دیدگاههای متفاوتی وجود داشت. برخی معتقد بودند از آن جا که حبس ابد بیش از بیست و پنج سال است، مشمول طبقهبندی ماده ی ۱۹ این قانون بوده و درجه یک محسوب میشود. دیدگاه دیگر این بود که به سبب فاقد مدت بودن حبس ابد، در درجهبندی مجازاتهای موضوع ماده ی۱۹قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) قرار نمیگیرد. در متن اولیه مصوبه مجلس شورای اسلامی در قانون کاهش مجازات اسلامی (۱۳۹۲) حبس ابد به عنوان مجازات حبس درجهی یک از بیست و پنج تا سی سال تعیین شده بود و بدین ترتیب مجازات حبس ابد غیر حدی در تمام قوانین به حداکثر سی سال تقلیل پیدا میکرد؛ اما با ایراد شورا نگهبان تبصرهی ماده۱۹قانون یاد شده به نحوی اصلاح شد که حبس ابد به مجازات درجه یک تبدیل شد. بنابراین بر اساس تبصره ۶ الحاقی به ماده ۱۹ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) تمامی حبسهای ابد غیر حدی، درکلیه قوانین، نسخ شده و به مجازات درجه یک تبدیل شده است.
به شرح زیر تبصره ۶ الحاقی به مادهی ۱۹ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) بیان و بررسی میشود.
ماده ۳- یک تبصره به شرح زیر به عنوان تبصره (۶) به ماده (۱۹) قانون مجازات اسلامی مصوب۱/۲/۱۳۹۲ الحاق میشود:
تبصره ۶: تمام حبسهای ابد غیر حدی مقرر در قانون به حبس درجه یک تبدیل میشود.
۱- واژه (قانون) در این تبصره اطلاق دارد و شامل تمامی قوانین جزایی موضوعه؛ اعم از قانون عام و خاص، از جمله مادهی ۴ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری مصوب ۱۳۶۷ مجمع تشخیص مصلحت نظام میشود.
۲- بر اساس تبصره۶الحاقی به ماده ۱۹ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲)، تمامی حبسهای ابد غیر حدی، درکلیه قوانین، نسخ شده و به مجازات درجه یک تبدیل شده است.
۳- مطابق مادهی ۴۵ قانون الحاق یک ماده به قانون مبارزه با مواد مخدر (۱۳۹۶) در جرایم موضوع این قانون، مجازات حبس ابد حسب مورد به (اعدام) یا (حبس و جزای نقدی درجهی دو) تبدیل شده است؛ بنابراین، مجازات حبس ابد در قانون اخیر الذکر سالبهی به انتفاء موضوع است و امروزه در خصوص جرایم مربوط به مواد مخدر و روان گردان مجازات حبس ابد نداریم.
پرسش: آیا مقررات این تبصره، در مورد محکومینی که پیش از لازم الاجرا شدن قانون الحاق یک ماده به قانون مبارزه با مواد مخدر (۱۳۹۶) به موجب حکم قطعی به حبس ابد محکوم شده و مجازات آنها به دلیل نداشتن شرایط مقرر در آن قانون به حبس درجهی دو تبدیل نشده است نیز جاری است؟
پاسخ: در مورد آن دسته از محکومانی که پیش از لازم الاجرا شدن ماده ی ۴۵ قانون الحاق یک ماده به قانون مبارزه با مواد مخدر (۱۳۹۶) به حبس ابد غیر حدی محکوم شدهاند و تشدید مجازات آنها به اعدام، بر اساس ماده ی۴۵این قانون امکانپذیر نبوده و هم چنان برای تحمیل حبس ابد در زندان به سر میبرند، موضوع مشمول بند (ب) مادهی ۱۰قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) است؛ امام چنانچه محکومیت به حبس ابد با اعمال عفو به مجازات حبس مدت دار و معین تبدیل شده باشد و باقی ماندهی حبس بیش از بیست و پنج سال نباشد به لحاظ مساعد نبودن به حال مرتکب، قانون جدید اعمال نمیشود.
۴- آن دسته از حبسهای ابد غیر حدی که در شرع مقدس اسلام به عنوان تعزیر منصوص شرعی و (درحکم حد) مطرح هستند از قبیل مجازات حبس ابد برای ممسک، مجازات آمر در قتل عمدی و مجازات حبس ابد برای اکراه کننده در قتل عمدی از شمول تبصرهی ۶ الحاقی به مادهی ۱۹ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) خارج هستند و نمیتوان به استناد اطلاق و ظاهر منطوق این تبصره، مجازات حبس ابد موضوع اکراه در قتل عمدی مندرج در مواد ۳۷۵ و ۳۷۶ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) را مصداق (حبس ابد غیر حدی مقرر در قانون) موضوع تبصرهی ۶ الحاقی به مادهی ۱۹ این قانون دانست و آن را تبدیل شده به (حبس تعزیری درجهی یک) تلقی کرد.
۵- یکی از آثار تبدیل حبسهای ابد غیر حدی به مجازات درجهی یک، امکان استفاده از آزادی مشروط در این مجازات است. زیرا هرچند که مجازات درجه یک بیش از ۲۵ سال است و لیکن با توجه به اینکه دادگاه مکلف است میزان حبس را در دادنامه قید کند، زمینه استفاده از آزادی مشروط فراهم میشود.
